Je telefoon had al genoteerd waar je sliep voordat je wakker was. Je checkt Gmail, zoekt iets op Google, appt een vriend via WhatsApp, betaalt je koffie met een pas en loopt voor de lunch langs een stuk of tien camera’s. Niks daarvan voelt als surveillance. Het voelt als een gewone ochtend.
Vijf jaar geleden voelde het net zo, en ik wil je laten zien wat er in de tussentijd veranderd is. De comfortabele versie van privacy, “ik heb niks te verbergen”, is stilletjes opgehouden waar te zijn, en volgens mij heeft bijna niemand het gemerkt. Er gebeurden drie dingen tegelijk. Los van elkaar is elk ervan te overzien. Samen zijn ze waar ik me zorgen over maak.
De verzameling is af
Begin bij het stuk dat niemand meer betwist. Elke email, elk berichtje, elk telefoontje, elke locatieping, elke aankoop en elke zoekopdracht wordt ergens verzameld. Snowden liet ons in 2013 het leidingwerk zien. We hebben dertien jaar gehad om er vrede mee te sluiten, en de meesten van ons hebben dat gedaan.
Wat veranderd is, is de volledigheid. In 2013 zaten er gaten in de verzameling. Vandaag is het dataportret van iedereen in de ontwikkelde wereld af, en het staat in tientallen databases tegelijk. Bij de overheid, bij bedrijven, bij criminelen.
Wil je de lijst? De websites die je hebt bezocht, via ISP-logs en browser fingerprinting. De plekken waar je bent geweest, via zendmasten, GPS en wifi-positionering. Je aankopen, via betaalverwerkers en klantenkaarten. Met wie je hebt gepraat, als metadata op elk platform. Je foto’s, in cloudbackups en gezichtsherkenningsdatabases. En elk woord dat je hebt getypt, via toetsenbord-apps en autocomplete-trainingsdata.
Die data bestaat, en ze wordt onbeperkt bewaard. Of iemand een compleet profiel van je leven zou kúnnen bouwen was nooit de open vraag. De vraag is wie dat al gedaan heeft, en wat ze ermee van plan zijn.
De andere versie van die ochtend
Stel je nu dezelfde ochtend voor, anders bedraad. Je email landt op een server bij je thuis. Je foto’s syncen naar opslag die jij beheert. Je wachtwoorden zitten in een kluis waarvan alleen jij de sleutel hebt. De koffie betaal je nog steeds en de camera’s staan nog steeds op straat, maar het grootste deel van je digitale leven zit niet meer in de database van een ander te wachten tot iemand er een query op loslaat.
Is dat een fantasie? Nee. Het is een zaterdagmiddag installeren en een kleine stroomrekening per maand. Ik draai het. Genoeg mensen draaien het. Dat de meesten van ons het niet doen, komt doordat het standaardpad zo glad is dat eruit stappen nooit in je opkomt.
Hou dat beeld even vast. De volgende twee trends zijn waarom ik blij ben dat ik het gedaan heb.
De analist als bottleneck is weg
Large language models hebben de rekensom veranderd.
Decennialang hadden de inlichtingendiensten een speld-in-een-hooiberg-probleem. Ze konden alles verzamelen en er vervolgens bijna niks van verwerken. De NSA hamsterde notoir meer data dan ze ooit kon lezen. Menselijke analisten waren de bottleneck, en die bottleneck was de enige echte bescherming die de meeste mensen hadden.
Een LLM leest en vat miljoenen documenten samen in een paar uur. Het vindt patronen over losstaande bronnen heen, bouwt uit verspreide fragmenten een profiel van één persoon, voorspelt gedrag uit het verleden en markeert de “interessante” mensen zodat een mens ernaar kijkt. De data die jaren in cold storage lag, is nu doorzoekbaar. Dat gênante bericht dat je in 2015 stuurde. Dat protest waar je in 2020 opdook. Die late zoekopdracht waarvan je aannam dat niemand die ooit aan jou zou koppelen.
En er zit een nare draai aan. LLMs hallucineren. Ze produceren plausibel klinkende feiten die nooit gebeurd zijn, met volle overtuiging. Hoe bewijs je in een verhoorkamer of een rechtszaal dat je iets níet hebt gedaan waarvan een model zegt van wel? Ik weet het ook niet, en ik kom er liever niet achter.
Hier houdt die andere versie van de ochtend op een lifestylekeuze te zijn en wordt het een dreigingsmodel. Hoe minder van jou er in een bevraagbare database zit, hoe minder er is voor een model om uit te graven, verkeerd te lezen of te verzinnen.
Achttien jaar achteruitgang
Dit is het stuk waar mensen liever niet over praten.
Freedom House telde 2024 als het 18e opeenvolgende jaar van wereldwijde democratische achteruitgang. Er leven nu meer mensen onder autoritair bewind dan op enig moment sinds de Koude Oorlog. De democratische expansie van na 1991 is voorbij.
Kijk naar de kaart:
- Rusland: autoritair
- China: autoritair
- India: terugval
- Turkije: autoritair
- Hongarije: illiberale democratie
- Brazilië: nipt ontkomen
- Verenigde Staten: instituties onder druk
Dit doet ertoe voor privacy omdat autoritaire regeringen de data gebruiken, in productie, vandaag. Het sociaalkredietsysteem van China. De SORM-surveillance van Rusland. Iran dat het internet uitzet tijdens protesten. Alle drie staan in de krant, en al jaren.
Democratieën zijn ook niet vrijgesteld. De Britse Online Safety Bill. Het voorgestelde chat control van de EU. De verlengingen van FISA Section 702 in de VS. Zelfs een gezonde democratie blijft surveillanceleidingen aanleggen die een latere, minder gezonde regering erft, sleutels erbij.
Een regime dat niet meer valt
Dit is de synthese waar ik wakker van lig.
Historisch gezien waren autoritaire regimes broos. Ze vielen omdat ze de controle niet konden houden, bedreigingen niet snel genoeg zagen, dissidentie niet konden onderdrukken zonder er meer van te maken. De 20e eeuw is een kerkhof van dictaturen.
Massale verzameling plus AI-analyse plus autoritair bestuur levert iets op dat we nog niet eerder hebben gezien. Iets dat stabiel zou kunnen zijn.
Denk aan een regime dat elke relatie in de samenleving kent via sociale-netwerkanalyse, uit gedrag voorspelt wie dissident zou kunnen worden, ingrijpt voordat een bedreiging vorm krijgt, propaganda per burger personaliseert en de organisatoren eruit pikt op het moment dat ze beginnen te organiseren. Dat is geen speculatie van mij. China bouwt dit, en de technologie reist. Tientallen landen hebben Chinese surveillance-infrastructuur kant-en-klaar ingekocht.
We zijn mogelijk getuige van de geboorte van stabiel autoritarisme. Regimes die niet meer vallen, omdat ze het informatieprobleem hebben opgelost dat elke despoot in de geschiedenis in toom hield.
Je eigen overheid heeft dezelfde data
Als je denkt dat dit alleen over verre autocratieën gaat, heb je niet goed opgelet.
De Five Eyes-alliantie, de VS, het VK, Canada, Australië en Nieuw-Zeeland, deelt inlichtingen vrijuit. Wat de NSA niet legaal over Amerikanen mag verzamelen, verzamelt GCHQ en geeft het door. Wat GCHQ niet over Britten mag verzamelen, doet de NSA terug.
De juridische kaders die burgers zogenaamd beschermen worden voortdurend omzeild. Parallelle constructie, waarbij een dienst surveillancedata gebruikt en doet alsof ze die nooit had. De third-party doctrine, die alle bescherming afhaalt van data die een bedrijf voor je bewaart. FISA-rechtbanken, geheime rechtbanken met geheime lezingen van de wet. Executive orders die het toezicht van het Congres helemaal overslaan.
Je westerse democratie heeft dezelfde data in handen als de autoritaire regimes. Het verschil zit tot nu toe in wat elk ermee heeft gedaan. Maar regeringen wisselen, en wetten wisselen. De data blijft.
Waarom ik self-host
Dit is de hele reden dat ik alles zelf host. Ik voer niks in m’n schild. Ik neem het dreigingsmodel serieus.
Staat je email op Gmail, dan heeft Google het, en Google geeft het aan elke overheid die met het juiste papierwerk langskomt, en af en toe zonder. Foto’s op iCloud zijn van Apple. Documenten op OneDrive zijn van Microsoft. In al die huizen ben je te gast.
Self-hosting sleept de data terug onder m’n eigen dak. M’n mailserver, m’n cloudopslag, m’n wachtwoordmanager, allemaal op hardware die ik kan aanraken. Een overheid kan nog steeds toegang eisen, tuurlijk. Maar dan moet ze eerst weten dat de data bestaat, en daarna specifiek bij mij aankloppen om het te halen.
Die stap is het verschil tussen massasurveillance en gerichte surveillance. Word ik ooit een doelwit, dan hou ik de gerichte variant niet tegen. Uit het sleepnet kan ik wél stappen.
Wat je nog kunt veranderen
Ik ga je niet vertellen dat je elk account moet opzeggen en naar een hut in het bos moet verhuizen. Dat is voor bijna iedereen onrealistisch, en eerlijk, de historische data is weg. Wat erbuiten ligt, ligt erbuiten.
Wat je wel kunt veranderen is wat er vanaf nu bijkomt.
Maak minder nieuwe data. Gebruik end-to-end versleutelde berichten, dus Signal in plaats van WhatsApp. Gebruik een VPN om te browsen, want je ISP heeft geen log van elke site nodig. Gebruik een emailprovider die privacy serieus neemt, ProtonMail, Tutanota, of host het zelf. Gebruik een wachtwoordmanager, dan blijft een breach beperkt tot één account.
Verklein wat er al blootligt. Loop je clouddiensten na en vraag je af wat daar echt moet staan. Gebruik local-first software waar het kan. Overweeg de diensten die er het meest toe doen zelf te hosten, mijn eerdere posts leggen uit hoe.
Steun de mensen die dit op systeemniveau bevechten. De EFF, Bits of Freedom en de andere digitale-rechtenclubs. Stem op vertegenwoordigers die technologie snappen. Pleit voor sterke databeschermingswetten.
En accepteer de nadelen. Privacy betekent meestal wat meer gedoe. Self-hosting kost je tijd en moeite. En wat anderen doen met data die jij deelt, daar heb je geen grip op.
Over dat laatste blok ben ik bewust eerlijk. Soevereiniteit heeft een prijs, en doen alsof dat niet zo is zou oneerlijk zijn. De prijs is een paar weekenden en wat onderhoud erna. Wat je ervoor koopt is grip op wat overheden en bedrijven moeiteloos over je te weten komen.
Waar privacy voor dient
Privacy gaat over macht.
Weet een overheid of een bedrijf alles over je, dan heeft die macht over je. Die kan je gedrag voorspellen en je beslissingen bijsturen. Die kan je eruit pikken, en een voorbeeld van je maken om de rest in het gareel te houden.
Een democratische samenleving hangt op een machtsbalans, en privacy is wat die in stand houdt. Burgers hebben delen van hun leven nodig waar de staat niet bij kan. Haal dat weg en dissidentie wordt duur. Maak dissidentie duur genoeg en de democratie houdt op met werken, stilletjes, zonder staatsgreep.
We zetten op dit moment de infrastructuur voor perfect totalitarisme in elkaar. De data is er en de modellen zijn er. De enige variabele die overblijft is bestuur, en bestuur kan van de ene dag op de andere omslaan.
Wacht dus niet tot dat gebeurt. Haal wat je kunt van je data onder je eigen dak, bouw een stukje eigen infrastructuur en help de mensen die hetzelfde doen. M’n email landt tegenwoordig op m’n eigen server, de ochtend ziet er van buiten hetzelfde uit, en de lijst mensen die ’m kan lezen is een stuk korter.